نخستین شماره دوفصلنامه علمی - تخصصی «اسلام و پژوهش‌های فقهی» منتشر شد
نخستین شماره از دوفصلنامه علمی - تخصصی «اسلام و پژوهش‌های فقهی» (ویژه بهار و تابستان ۱۴۰۵) به صاحب‌امتیازی موسسه فرهنگی هنری اشراق معرفت (مدرسه فقهی امام رضا علیه‌السلام)، مدیرمسئولی مرتضی نیل‌ساز و سردبیری محمد حسین رستمی‌خواه منتشر شد و در دسترس پژوهشگران، اساتید و طلاب حوزه‌های علمیه قرار گرفت.
این شماره از نشریه به ارائه پنج مقاله پژوهشی تخصصی در حوزه‌های فقه معاملات، فقه عبادات، فقه و حقوق خانواده و اصول فقه پرداخته است. در این مقالات، موضوعات کاربردی و چالش‌های علمیِ پیرامون استنباط احکام شرعی و قواعد حقوقی با روش اجتهادی و تحلیلی مورد واکاوی قرار گرفته است.
مروری بر مقالات منتشرشده در این شماره
تحلیل تقریب استدلال شیخ انصاری به آیه «أوفوا بالعقود» در اثبات اصالة اللزوم و واکاوی نقدهای پیرامونی آن
در نخستین مقاله این شماره که توسط محمد حسین رستمی‌خواه به رشته تحریر درآمده، مسئله مبناییِ تمایز میان عقود لازم و جایز و تعیین اصل اولی حاکم بر معاملات بررسی شده است. نویسنده با روش توصیفی ـ تحلیلی نشان می‌دهد که شیخ انصاری چگونه با استناد به اطلاق آیه شریفه و از طریق ملازمه عرفی میان حرمت تکلیفی نقض عقد و بطلان وضعی فسخ، اصالة اللزوم را به اثبات رسانده است. این پژوهش سپس پنج نقد عمده وارد بر این تقریب (از جمله شبهه مصداقیه، تفکیک مقتضای عقد از مقتضای مقتضا و مناقشه در قاعده ملازمه) را همراه با آراء اصولیانی چون آخوند خراسانی، سید محمدکاظم یزدی، محقق اصفهانی و امام خمینی (ره) ساختاربندی و تحلیل کرده است.
حکم شرعی نماز از حیث قصر و تمام در ملک دور از وطن
در مقاله دوم، حسین علی‌پور به بررسی یکی از مسائل مبتلابه فقهی برای مالکانِ املاک و اراضی کشاورزی خارج از وطن پرداخته است؛ بدین پرسش که آیا مسافر پس از طی مسافت شرعی، در ملکی که وطن او محسوب نمی‌شود باید نماز را کامل بخواند یا شکسته؟ نویسنده با واکاوی روایات باب ملک (همچون صحیحه اسماعیل بن فضل و روایت نخله واحده) و در مقابل، روایات باب وطن (روایات علی بن یقطین)، تعارض میان این دو دسته را بررسی کرده است. در نهایت، پژوهش با ارزیابی مرجحات باب تعارض (موافقت کتاب، اعراض مشهور و اصول عملیه) به این نتیجه دست می‌یابد که وظیفه شرعی چنین مسافری در ملک دور از وطن، خواندن نماز به صورت قصر است.
بررسی فقهی مکان اتمام صلاة مسافر در بازگشت به وطن ناظر به ادله روایی
سومین پژوهش این شماره، تالیف مشترک محمدرضا صادر و سجاد ذات محمد علی (محمدی)، به یکی از مباحث اختلافی فقه امامیه درباره تعیین نقطه پایانی حکم قصر هنگام بازگشت از سفر (ایاب) اختصاص دارد. نویسندگان سه دسته از روایات متعارض شامل معیار حد ترخص (سماع اذان)، دخول در منزل/اهل، و دخول در محدوده شهر را از منظر سندی و دلالی ارزیابی کرده‌اند. پس از نقد وجوه جمع عرفی پیشین (مانند جمع علامه حلی، شیخ طوسی و حرّ عاملی) و بررسی قواعد اصولی تساقط و استصحاب، پژوهش نتیجه می‌گیرد که معیار انقضای قصر، ورود به محدوده مسکونی شهر (دخول المصر) است؛ دیدگاهی که با فتاوای برخی مراجع معاصر نیز همخوانی دارد.
مبناپژوهی فقهی و حقوقی استناد به عرف در دعاوی خانوادگی؛ مطالعه موردی استرداد جهیزیه
در مقاله چهارم، محمد جلیلی شاه‌منصوری جایگاه و میزان حجیت عرف را در نظام دادرسی حقوقی و فقه امامیه با تمرکز بر دعوای استرداد جهیزیه به بوته نقد گذاشته است. در شرایطی که ادله اثباتی مستقیمی از سوی زوجه ارائه نشود، آیا قاضی می‌تواند به استناد عرف حاکم حکم صادر کند؟ مقاله با تطبیق مواد ۱۹۷، ۱۹۹، ۲۲۴، ۱۳۲۱ و ۱۳۲۴ قانون مدنی و آیین دادرسی مدنی، دو شیوه استناد به عرف (عرف به مثابه مبنای علم قاضی و عرف در جایگاه اماره قضایی) را تبیین می‌کند. نویسنده نتیجه می‌گیرد که با اتکا به دیدگاه مشهور فقهی و احراز عرف مسلم منطقه‌ای، استناد به این عرف برای صدور حکم توجیه‌پذیر بوده و ابزاری در راستای تحقق عدالت قضایی است.
اطراد؛ بررسی تقریب‌های مختلف و واکاوی علامیت آن
در واپسین مقاله، سید حسین سیف‌السادات به واکاوی مفهوم «اطراد» به عنوان یکی از امارات کشف حقیقت از مجاز در مباحث الفاظ علم اصول پرداخته است. در این نوشتار، پیشینه تاریخی بحث از متقدمان تا معاصران مرور شده و تقریب‌های مطرح‌شده از سوی بزرگانی همچون آخوند خراسانی، آقا ضیاء عراقی، محقق حائری، محقق بروجردی، محقق خویی و شهید صدر مورد نقد قرار گرفته است. نویسنده در نهایت تقریب آیت‌الله سبحانی را به عنوان دیدگاه برگزیده معرفی و مستدل می‌سازد؛ دیدگاهی که با تفکیک دقیق و رفع شبهاتی نظیر دور، صحت حمل و شیوع مجاز، اطراد در استعمال را تنها راهکار عینی و کاربردی برای «غیر اهل لسان» در فهم معانی حقیقی واژگان نصوص دینی اثبات می‌کند.
عناوین مقالات و نویسندگان این شماره:
تحلیل تقریب استدلال شیخ انصاری به آیه أوفوا بالعقود برای اثبات اصالة اللزوم در معاملات و واکاوی نقدهای پیرامونی آن / محمد حسین رستمی‌خواه
حکم شرعی نماز از حیث قصر و تمام در ملک دور از وطن / حسین علی‌پور
بررسی فقهی مکان اتمام صلاة مسافر در بازگشت به وطن ناظر به ادله روایی / محمدرضا صادر و سجاد ذات محمد علی (محمدی)
مبناپژوهی فقهی و حقوقی استناد به عرف در دعاوی خانوادگی؛ مطالعه موردی استرداد جهیزیه / محمد جلیلی شاه‌منصوری
اطراد؛ بررسی تقریب‌های مختلف و واکاوی علامیت آن / سید حسین سیف‌السادات
راهنمای پژوهشگران و ارسال مقالات
دوفصلنامه علمی - تخصصی «اسلام و پژوهش‌های فقهی» از کلیه اساتید، پژوهشگران و طلاب جهت ارسال مقالات پژوهشی اصیل در حوزه‌های مرتبط دعوت به عمل می‌آورد. مقالات ارسالی باید دارای ساختار استاندارد علمی (بین ۱۵ الی ۲۵ صفحه، معادل ۴۰۰۰ تا ۷۵۰۰ کلمه) و چکیده استاندارد (۱۵۰ تا ۳۰۰ کلمه) باشند. کلیه مقالات پیش از ورود به فرایند داوری از طریق سامانه «سمیم‌نور» بررسی شده و شرط پذیرش آن‌ها، داشتن مشابهت علمی کمتر از ۲۰ درصد است.
علاقه‌مندان می‌توانند جهت دریافت و مطالعه متن کامل مقالات این شماره و آگاهی از شیوه‌نامه نگارش و ارسال اثر، به پایگاه اینترنتی مجله به آدرس www.mfoereza.ir مراجعه فرمایند.
