مقام قرب حضرت فاطمه زهرا و مظهریت اسماء الهی
بحث «مقام قرب حضرت فاطمه زهرا» از بنیادیترین مباحث کلامی و معرفتی در منظومه اعتقادی شیعه است؛ مقامی که در آن، انسان کامل به مرتبهای از بندگی میرسد که سراسر وجود او در طول اراده الهی، آینه اسماء و صفات پروردگار میشود. در روایات متواتر نقل شده است که رضایت و غضب الهی در نسبت با رضایت و غضب حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام معنا مییابد؛ نه از آن جهت که ایشان مستقل از خداوند باشند، بلکه به این معنا که وجود مبارکشان مظهر کامل اراده، رضایت و غضب الهی است. این حقیقت نشان میدهد که مقام قرب حضرت فاطمه زهرا صرفاً یک فضیلت اخلاقی یا عاطفی نیست، بلکه بیانگر جایگاهی است که در آن، انسان کامل به مرتبه مظهریت تام اسماء حسنی الهی دست مییابد.
در این نگاه، قرب الهی به معنای قرب زمانی یا مکانی نیست؛ بلکه «قرب اسمی» است، یعنی هرچه انسان بیشتر ربانی و الهی گردد، به اندازه ظرفیت وجودی خود در شعاع اسماء حسنی قرار میگیرد. ائمه اطهار علیهمالسلام و در رأس آنان حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام، مظهر اتم این اسماء هستند و به همین دلیل، مقربترین بندگان درگاه الهی به شمار میآیند. مقام قرب حضرت فاطمه زهرا از همین جا معنا مییابد: ایشان معیار، محک و میزان رضایت و غضب الهی در عالم تشریع و تکویناند، در طول اراده الهی و به اذن پروردگار.
مظهریت اسماء الهی در انسان کامل
در روایات امام جعفر صادق علیهالسلام آمده است که اهلبیت علیهمالسلام مظهر اسماء حسنی الهی هستند. این بیان نشان میدهد که آن هزار اسم و صفتی که در دعاهایی چون جوشن کبیر در وصف خداوند متعال خوانده میشود، در وجود انسان کامل جلوه یافته است. مقام قرب حضرت فاطمه زهرا نیز در همین چارچوب تفسیر میشود: وجودی که سراسر، آینه اسماء الهی است و از این رو، گفتار، رفتار و رضایت و غضب او در مسیر اراده الهی معنا پیدا میکند.
در این نگرش، هرگونه کرامت، تصرف یا آگاهی که از اولیای الهی نقل میشود، در طول اراده خداوند و به اذن او تفسیر میگردد. آنان نه به استقلال، بلکه به عنوان مظاهر قدرت و علم الهی شناخته میشوند. بنابراین، کرامات اولیای الهی، جلوهای از همان مظهریت اسماء الهی است که در ائمه اطهار علیهمالسلام به کاملترین شکل تحقق یافته است.
تقسیم انسانها در قرآن و جایگاه مقربان
قرآن کریم انسانها را به سه گروه تقسیم میکند: اصحاب یمین، اصحاب شمال و «السابقون السابقون». اصحاب یمین کسانیاند که پس از سنجش اعمال، کفه حسناتشان بر سیئاتشان میچربد و اهل نجاتاند؛ اصحاب شمال کسانیاند که کفه سیئاتشان سنگینتر است و در معرض عذاب قرار میگیرند. اما گروه سوم، یعنی «السابقون»، مقربان درگاه الهیاند؛ کسانی که به مرتبهای از بندگی رسیدهاند که وجودشان جلوهگاه اسماء حسنی الهی است.
مقام قرب حضرت فاطمه زهرا در این تقسیمبندی، جایگاه اتم و اکمل مقربان است. ایشان در رأس سلسله انسانهای مقرب قرار دارند و معیار سنجش قرب الهی به شمار میآیند. به همین دلیل، در زیارت جامعه کبیره از اهلبیت علیهمالسلام به عنوان «المثل الاعلی» یاد شده است؛ یعنی مصداق کامل صفات عالی الهی در زمین.
کرامات اولیای الهی در پرتو مظهریت
در تاریخ تشیع، کرامات متعددی از اولیای الهی نقل شده است؛ از جمله درباره رجبعلی خیاط، نخودکی اصفهانی، عثمان بن سعید و حاج شیخ شوشتری. در همه این گزارشها، یک اصل مشترک دیده میشود: این بزرگان در طول اراده الهی و به اذن خداوند متعال دارای کرامات و آگاهیهایی بودهاند که برای هدایت بندگان و تأیید مسیر ولایت الهی تحقق یافته است. این کرامات، نه نشانه استقلال آنان، بلکه نشانه مظهریت اسماء الهی در وجودشان است.
در روایتهای مربوط به ائمه اطهار علیهمالسلام نیز نمونههای روشنی از این مظهریت دیده میشود؛ از جمله آنچه درباره امام رضا علیهالسلام و کرامت ایشان در برابر حمید بن مهران نقل شده است، یا گزارشهایی که از علم غیب ائمه علیهمالسلام در هدایت شیعیان حکایت میکند. همه این موارد در چارچوب مقام قرب حضرت فاطمه زهرا و اهلبیت علیهمالسلام قابل تحلیل است.
راه قرب الهی برای اولیای غیر معصوم
این مسیر قرب الهی، راهی بسته و اختصاصی برای ائمه اطهار نیست. اولیای الهی، در پرتو ولایت اهلبیت علیهمالسلام، میتوانند به مراتبی از قرب الهی دست یابند و در حد ظرفیت وجودی خود، مظهر برخی از اسماء الهی شوند. البته مقام قرب حضرت فاطمه زهرا جایگاهی بیبدیل است که هیچ انسانی به آن مرتبه کامل دست نمییابد، اما اصل راه، راهی باز برای رشد و تعالی بندگان خداست.
آیا مقام قرب حضرت فاطمه زهرا به معنای استقلال ایشان از خداوند است؟
خیر. این مقام به معنای مظهریت تام ایشان در طول اراده الهی است و هرگونه شأن و کرامت ایشان به اذن خداوند متعال معنا مییابد.
چرا رضایت و غضب الهی به رضایت و غضب حضرت زهرا علیهاالسلام نسبت داده شده است؟
زیرا ایشان معیار و میزان الهی در سنجش رضایت و غضباند و وجودشان جلوه کامل اراده الهی در عالم تشریع است.
آیا اولیای غیر معصوم نیز میتوانند به مراتبی از قرب برسند؟
بله. در پرتو ولایت اهلبیت علیهمالسلام، اولیای الهی میتوانند در حد ظرفیت وجودی خود به مراتبی از قرب الهی نائل شوند.
جمعبندی
مقام قرب حضرت فاطمه زهرا نقطه کانونی فهم جایگاه اهلبیت علیهمالسلام در نظام توحیدی اسلام است. این مقام نشان میدهد که انسان کامل چگونه میتواند در پرتو بندگی خالصانه، به مرتبهای برسد که سراسر وجود او جلوهگاه اسماء و صفات الهی گردد. رضایت و غضب الهی که در نسبت با حضرت زهرا علیهاالسلام بیان شده است، نه یک تعبیر عاطفی، بلکه یک حقیقت عمیق کلامی است که مظهریت تام ایشان را آشکار میسازد. ایشان معیار، میزان و محک الهی در عالم تشریعاند و از این رو، پیروی از سیره و ولایت ایشان، راهی مطمئن برای حرکت در مسیر قرب الهی است.
کرامات اولیای الهی، گزارشهای مربوط به علم و تصرف آنان و نیز مراتب قربی که در طول تاریخ تشیع نقل شده است، همگی در چارچوب همین مظهریت معنا پیدا میکند. این حقایق نشان میدهد که راه قرب الهی، راهی زنده و پویاست؛ راهی که از حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام آغاز میشود و تا قیامت، مسیر هدایت بندگان خدا باقی میماند. هرکس به اندازه ظرفیت وجودی خود میتواند در پرتو ولایت اهلبیت علیهمالسلام، گامی در این مسیر بردارد و به مراتب بالاتری از بندگی، معرفت و قرب دست یابد.
